Zurafa — Temur shaxmati

Kitobxona

To‘qqiz qo‘rg‘ool, to‘qqiz toshcha

Ikki qator to‘qqiz chuqurchali dasht o‘yini: hisob, mulohaza va bitta tuzoq chuqurcha — tuzdiq.

To‘qqiz qo‘rg‘ool, to‘qqiz toshcha
Zurafa illyustratsiyasi, badiiy rekonstruksiya

Qirg‘izcha to‘qqiz qo‘rg‘ool «to‘qqiz qumaloq» degani, qozoqcha o‘yin to‘g‘iz qumaloq deb ataladi. Bu Afrikadan Janubi-Sharqiy Osiyogacha ma’lum bo‘lgan ekish o‘yinlari — mankalalarning katta oilasidagi bir shoxobcha.

Yoshi qancha

O‘yinning yoshi noma’lum. U haqda birinchi yozuvlarni XIX asrda qozoq dashtida rus etnograflari qilgan, qoidalarini esa 1936-yilda qozoq olimi Sarsen Amanjolov batafsil tasvirlagan. Shuning uchun biz unga Temur davrida o‘ynalgan demaymiz: bu Samarqandning dashtdagi qo‘shnilari o‘yini, saroy o‘yini emas.

Qanday o‘ynashadi

Har birida to‘qqizta chuqurcha, har birida to‘qqizta tosh, jami 162. Yurish — o‘z chuqurchangizdan barcha toshlarni olib, o‘sha chuqurchadan boshlab soat miliga teskari bittadan tarqatish. Agar oxirgi tosh raqib chuqurchasidagi toshlar sonini juft qilsa, ular o‘yinchining qozoniga olinadi.

Agar toshlar roppa-rosa uchta bo‘lsa, chuqurcha tuzdiqqa aylanishi mumkin: o‘yin oxirigacha unga tushgan hamma narsa egasiniki bo‘ladi. Tuzdiq bir o‘yinda bitta bo‘ladi, uni raqibning to‘qqizinchi chuqurchasida va raqib tuzdig‘i ro‘parasida qilib bo‘lmaydi. Yarmidan ko‘pini — 82 toshni yiqqan yutadi.

Bugun

O‘yinning federatsiyalari va jahon chempionatlari bor, u Butunjahon ko‘chmanchilar o‘yinlari dasturiga kiradi. 2020-yilda to‘qqiz qo‘rg‘ool, qozoq to‘g‘iz qumalog‘i va turk mangalasi birgalikda YUNESKOning nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritildi.

Manbalar

O‘yinKeyingisi: Oshiq, o‘yin suyagi