Zurafa — Timur Satrancı

Kütüphane

El-Adlî ve es-Sûlî

Kitapları şatrancın kurallarını, açılışlarını ve problemlerini — ve zarlı uzun satrancı — koruyan IX–X. yüzyılın iki Bağdatlı ustası.

El-Adlî ve es-Sûlî
Zurafa illüstrasyonu, sanatsal canlandırma

El-Adlî er-Rûmî — «Rum’dan», yani Anadolu kökenli — halife el-Vâsık (842–847) döneminde Bağdat’ın en güçlü oyuncusuydu: oyuncuların en yüksek sınıfı aliyâtta o zaman tek başınaydı. 847’de halife el-Mütevekkil’in huzurunda yaşlanan el-Adlî er-Râzî’ye bir maç kaybetti ve o en yüksek sınıfa girdi. «Satranç Kitabı» (842 dolayları) günümüze ulaşmadı, ama geç el yazmaları onu yeniden anlatır: uzun ve ondalık satranç tarifleri, açılış dizilişleri ve problemler oradan alınmıştır. Es-Sûlî ile birlikte oyuncu sınıfları sistemi ve taşların gücünün ilk değerlendirmeleri ona mal edilir.

Es-Sûlî

Ebû Bekir Muhammed bin Yahyâ es-Sûlî (y. 880 – y. 946) Cürcan’da, Türk kökenli bir ailede doğdu: büyük dedesi hükümdar Sul-tegin’di. Saray adamı, tarihçi, kitapsever ve müstakbel halife er-Râzî’nin hocası, satrançla ün kazandı: 902–908 arasında halife el-Müktefî’nin huzurunda hükmeden şampiyon el-Mâverdî’yi yendi ve daha hayattayken, İbn Hallikân’a göre, «es-Sûlî gibi oynamak» parlak oynamak demekti. Gözü bağlı oynadı, oyunu öğretti ve tabiye açılışları, problemler ve atın tahtayı dolaşmasının bilinen ilk tarifiyle iki ciltlik bir «Satranç Kitabı» yazdı.

Sonu hüzünlüydü: 940’ta er-Râzî’nin ölümünden sonra gözden düştü, Ali hakkında skandal yaratan dikkatsiz sözleri yüzünden saklanmak zorunda kaldı ve Basra’da öldü. Öğrencisi el-Laclac, «Kekeme», işi sürdürdü: mansubeler kitabı açılışları kırkıncı hamleye dek inceler.

Bizim için neden önemli

El-Adlî ve es-Sûlî’ye dayanan el yazmaları sayesinde Oyunlar bahçemizde oynanan şatranç kurallarını ve zarlı uzun satrancın kurallarını biliyoruz. Satrancın caizliğine ilişkin rivayetler geleneği de es-Sûlî yoluyla bize ulaştı: onları hadis toplanır gibi, ravi zincirleriyle topladı.

Kaynaklar

OynaSonraki: Clavijo: Semerkant’ta bir elçi