Zurafa — Temur shaxmati

Kitobxona

Al-Adliy va as-Suliy

Kitoblari shatranj qoidalari, debyutlari va masalalarini — hamda soqqali uzunchoq shaxmatni saqlab qolgan IX–X asrlardagi ikki bag‘dodlik usta.

Al-Adliy va as-Suliy
Zurafa illyustratsiyasi, badiiy rekonstruksiya

Al-Adliy ar-Rumiy — «Rumdan», ya’ni asli Anatoliyadan — xalifa al-Vosiq (842–847) davrida Bag‘dodning eng kuchli o‘yinchisi bo‘lgan: o‘yinchilarning oliy sinfi — aliyatda u o‘shanda yolg‘iz turgan. 847-yilda xalifa al-Mutavakkil huzurida keksayib qolgan al-Adliy ar-Roziyga matchda yutqazdi va u oliy sinfga kirdi. Uning «Shaxmat kitobi» (842-yil atrofida) saqlanmagan, lekin keyingi qo‘lyozmalar uni qayta hikoya qiladi: uzunchoq va o‘nlik shaxmat tasvirlari, debyut joylashuvlari va masalalar o‘sha yerdan olingan. As-Suliy bilan birga unga o‘yinchilar sinflari tizimi va donalar kuchining birinchi baholari nisbat beriladi.

As-Suliy

Abu Bakr Muhammad ibn Yahyo as-Suliy (taxminan 880 — taxminan 946) Gurgonda, turkiy kelib chiqishli oilada tug‘ilgan: uning bobokaloni hukmdor Sul-tegin edi. Saroy a’yoni, tarixchi, kitobsevar va bo‘lajak xalifa ar-Rodiyning ustozi, u shaxmat bilan shuhrat qozondi: 902–908-yillar orasida xalifa al-Muktafiy huzurida hukmron chempion al-Movardiyni yutdi va hayotligidayoq, Ibn Xallikon so‘zlariga ko‘ra, «as-Suliydek o‘ynash» ajoyib o‘ynash degani edi. U ko‘zi bog‘liq o‘ynagan, o‘yinni o‘rgatgan va tabiya-debyutlar, masalalar va ot bilan taxtani aylanib chiqishning birinchi ma’lum tavsifi bilan ikki jildli «Shaxmat kitobi»ni yozgan.

Uning oxiri achinarli bo‘ldi: 940-yilda ar-Rodiy vafotidan keyin u e’tibordan qoldi, Ali haqidagi ehtiyotsiz so‘zlari janjalga sabab bo‘lgach, yashirinishga majbur bo‘ldi va Basrada vafot etdi. Shogirdi al-Lajlaj — «Duduq» ishni davom ettirdi: uning mansubalar kitobi debyutlarni qirqinchi yurishgacha tahlil qiladi.

Bu biz uchun nega muhim

Al-Adliy va as-Suliyga borib taqaladigan qo‘lyozmalar orqali biz O‘yinlar bog‘ida o‘ynaladigan shatranj qoidalarini va soqqali uzunchoq shaxmat qoidalarini bilamiz. As-Suliy orqali esa shaxmatning joizligi haqidagi rivoyatlar an’anasi bizgacha yetib keldi: u ularni hadislar to‘plangandek, roviylar zanjiri bilan to‘plagan.

Manbalar

O‘yinKeyingisi: Klavixo: Samarqanddagi elchi