Zurafa — Temur shaxmati

Kitobxona

Ganjifa: Temuriylar va Boburiylar qartalari

Bobur sovg‘a qilib yuborgan, shoh Abbos II esa taqiqlagan sakkiz xilli dumaloq qartalar.

Ganjifa: Temuriylar va Boburiylar qartalari
Zurafa illyustratsiyasi, badiiy rekonstruksiya

Ganjifa — Fors va Hindistonning qarta o‘yini; nomini forscha «ganj» — xazinadan chiqarishadi. Birinchi ma’lum eslatma — misrlik tarixchi Ibn Tag‘riberdida (1470-yilda vafot etgan): mamluk sultoni al-Muayyad yoshligida «kanjifa»ni pulga o‘ynagan. U haqdagi eng qadimgi fors she’rlarini Ahli Sheroziy (1535-yilda vafot etgan) yozgan: sakkiz xilli dastaning 96 qartasining har biriga bir ruboiy.

Bobur

Temuriylar ipi — Bobur, Temurning beshinchi avlod nabirasi va Boburiylar davlati asoschisi. «Boburnoma»da 1527-yil ostida u Shoh Hasanga ganjifa dastasini yuborganini yozib qo‘yadi. Boburiylar davrida o‘yin gullab-yashnadi: «boburiy ganjifa» dastasi — 96 dumaloq qarta, 12 tadan sakkiz xil: qullar, tojlar, qilichlar, qizil oltin, changlar, veksellar, oq oltin va mato; har xilda o‘nta ochkoli qarta va ikkita rasmli — vazir va shoh. Olishga o‘ynaladi, odatda uch kishi, boshlovchi xilning shohi esa kundan tunga o‘zgaradi.

Temurning o‘z saroyida qartalar tasdiqlanmagan: ular haqidagi birinchi eslatmalar uning o‘limidan yarim asr keyin. Forsda o‘yinni shoh Abbos II (1642–1666-yillarda hukmronlik qilgan) taqiqladi va u deyarli yo‘qoldi; Hindistonda qo‘lda bo‘yalgan dumaloq qartalar hozir ham, ayniqsa Odishada, tayyorlanadi.

Manbalar

O‘yinKeyingisi: Al-Adliy va as-Suliy