Zurafa — Timur Satrancı

Kütüphane

Mansubeler: eski ustaların problemleri

Bir dizi şah ve fedayla kazanılan dizilmiş konumlar — ve iki kaleyle kurtarılan Dilârâm efsanesi.

Mansubeler: eski ustaların problemleri
Zurafa illüstrasyonu, sanatsal canlandırma

Mansube Arapça «dizilmiş» demektir: çözülmek için kurulmuş konum. IX–X. yüzyıl Bağdat ustalarının oyunların yanında topladığı satranç problemleri ve etütlerine böyle denirdi. Genellikle beyaz bir dizi şahla kazanmalıdır, siyah ise hemen matla tehdit eder; mat, pat ya da «çıplak şah»la — şatranç kurallarının tanıdığı her şeyle — kazanılır.

El-Adlî ile es-Sûlî mansubeleri kitaplarına aldı, es-Sûlî’nin öğrencisi el-Laclac onlar üstüne ayrı bir kitap yazdı. Konum içeren günümüze ulaşmış en eski el yazması 1140 tarihlidir, ama içindeki problemler iki yüzyıl daha eskidir. Arap derlemeleri yoluyla pek çoğu Bilge X. Alfonso’nun «Oyunlar Kitabı»na (1283) ve Avrupa problem kitaplarına da geçti.

Dilârâm

En ünlü mansube «Dilârâm matı»dır. Rivayete göre bir bey kaybederken sevgili karısı Dilârâm’ı ortaya koymuş; umutsuz görünen konumda kadın haykırmış: «İki kaleni feda et, beni değil!» Beyaz: şah a4, ruhlar h1 ve h4, fil h3, at g4, piyonlar f6 ve g6; siyah: şah g8, ruhlar b2 ve b8, at c4 — ve siyah bir hamlede matla tehdit eder. Çözüm: 1. Kh8+ Şxh8 2. Fil f5+ (fil kendi atının üstünden atlayıp ikinci kalenin şahını açar) Şg8 3. Kh8+ Şxh8 4. g7+ Şg8 5. Ah6 — mat. Konum X. yüzyıl el yazmalarından bilinir; Dilârâm öyküsü sonradan ortaya çıktı.

Es-Sûlî’nin elması

Es-Sûlî’nin bir etüdünü — şahlarla birlikte ferze karşı ferz, şatrancın zayıf ferzi bir kare giderken — yazarın kendisi «kimsenin çözemediği» konum diye adlandırdı. Ona «es-Sûlî’nin elması» denir; doğru çözümü büyükusta Yuri Averbah ancak 1986’da yayımladı. Timur satrancının Londra el yazmasında Ali eş-Şatrancî’nin 21 konumu da vardır — büyük satranç tahtasında kurulmuş mansubeler.

Kaynaklar

OynaSonraki: Gencife: Timurluların ve Babürlülerin kâğıtları