Zurafa — Temur shaxmati

Kitobxona

Mansubalar: eski ustalar masalalari

Shohlar va qurbonlar seriyasi bilan yutiladigan joylashtirilgan pozitsiyalar — va ikki rux bilan qutqarilgan Dilorom haqidagi rivoyat.

Mansubalar: eski ustalar masalalari
Zurafa illyustratsiyasi, badiiy rekonstruksiya

Mansuba arabcha «joylashtirilgan» degani — yechish uchun qo‘yilgan pozitsiya. IX–X asrlar Bag‘dod ustalari partiyalar yonida to‘plagan shaxmat masalalari va etyudlarini shunday atashgan. Odatda oqlar shohlar seriyasi bilan yutishi kerak, qoralar esa darhol mot bilan tahdid qiladi; mot, pat yoki «yalang‘och shoh» — shatranj qoidalari tan olgan hamma narsa bilan yutiladi.

Al-Adliy va as-Suliy mansubalarni kitoblariga kiritishgan, as-Suliyning shogirdi al-Lajlaj ular haqida alohida kitob yozgan. Pozitsiyali eng qadimgi saqlanib qolgan qo‘lyozma 1140-yilga oid, lekin undagi masalalar ikki asr qadimiyroq. Arab to‘plamlari orqali ko‘p narsa Dono Alfonso X ning «O‘yinlar kitobi»ga (1283) va Yevropa masalalar kitoblariga ham o‘tdi.

Dilorom

Eng mashhur mansuba — «Dilorom moti». Rivoyatga ko‘ra, bir amaldor yutqazib, sevimli xotini Diloromni garovga qo‘ygan; umidsiz ko‘ringan pozitsiyada u qichqirgan: «Ikkala ruxni qurbon qil, lekin meni emas!» Oqlar: shoh a4, ruxlar h1 va h4, fil h3, ot g4, piyodalar f6 va g6; qoralar: shoh g8, ruxlar b2 va b8, ot c4 — va qoralar bir yurishda mot bilan tahdid qiladi. Yechim: 1. Rh8+ Shxh8 2. Fil f5+ (fil o‘z otidan sakrab o‘tib, ikkinchi ruxning shohini ochadi) Shg8 3. Rh8+ Shxh8 4. g7+ Shg8 5. Oh6 — mot. Pozitsiya X asr qo‘lyozmalaridan ma’lum; Dilorom hikoyasi keyinroq paydo bo‘lgan.

As-Suliy brillianti

As-Suliyning bir etyudi — shohlar bilan farzin farzinga qarshi, bunda shatranjning kuchsiz farzini bir katak yuradi — muallifning o‘zi «hech kim yechmagan» pozitsiya deb atagan. Uni «as-Suliy brillianti» deyishadi; to‘g‘ri yechimni grossmeyster Yuriy Averbax faqat 1986-yilda e’lon qildi. Temur shaxmatining London qo‘lyozmasida Ali ash-Shatranjiyning 21 pozitsiyasi ham bor — katta shaxmat taxtasida tuzilgan mansubalar.

Manbalar

O‘yinKeyingisi: Ganjifa: Temuriylar va Boburiylar qartalari