Qal’ali shaxmat
Al-Omuliy ensiklopediyasidagi shatranj al-husun: 10 × 10 taxta, filsimon dabbobalar va burchaklardagi to‘rtta qal’a.

Fors olimi Muhammad ibn Mahmud al-Omuliy «Nafois al-funun» ensiklopediyasiga (1340-yillar) shaxmatning besh turini kiritgan. Ulardan uchtasi — uzunchoq, dumaloq va «astronomik» — avvaldan ma’lum edi; ikkitasini u birinchi bo‘lib tasvirlagan: biz Temur shaxmati deb biladigan katta shaxmat va qal’ali shaxmat — shatranj al-husun. Vikipediya uni 10 × 10 taxtadagi turlarning eng mashhuri deb ataydi.
Taxta va donalar
10 × 10 taxtaga to‘rtta katak qo‘shilgan — husun, «qal’alar», har bir burchak yonida bittadan. Qo‘lyozmalar ularni turlicha chizadi: ba’zilari birinchi va o‘ninchi qatorlardagi rux kataklaridan tashqarida, boshqalari to‘g‘ridan-to‘g‘ri ular ortida, uchinchilari diagonal bo‘yicha, go‘yo 12 × 12 taxta burchaklarida. Qo‘shin to‘liq shaxmatdagidek: ikkita ortiqcha piyoda va fil bilan shoh orasida hamda fil bilan farzin orasida turadigan ikkita dabboba. Lekin dabboba bu yerda boshqacha yuradi — «rux kabi, lekin qiyshiq», ya’ni zamonaviy fil kabi. Piyodalar ikkinchi va to‘qqizinchi qatorlarda turadi.
Qal’a saqlab qoladi
Qal’a kataklari — shohning imtiyozi: o‘yinchi istalgan paytda, agar shohni ulardan biriga — ko‘rinib turibdiki, raqib tomonidagisiga — o‘tkazishga ulgursa, o‘yinni durangga olib kelishi mumkin edi. Myurrey bunday boshpanalarni qo‘shish «al-Omuliy davrining didiga to‘la mos» ekanini ta’kidlagan: uning dumaloq shaxmat versiyasida ham markazda to‘rtta qal’a paydo bo‘lgan, Temurning katta shaxmatida esa xuddi shu qoidali qal’a taxta yonida turadi.
Biz qanday o‘ynaymiz
Biz qal’alarni Elliott 275, Vena va Britaniya muzeyi 23555 qo‘lyozmalaridagidek to‘g‘ridan-to‘g‘ri rux kataklari ortiga, shohlarni esa o‘sha nusxalardagidek e1 va e10ga qo‘yamiz. Qal’aga faqat shoh, faqat raqib yarmida kira oladi — o‘yin darhol durang deb tan olinadi. Yalang‘och shoh haqida Myurrey hech narsa demaydi; zamonaviy rekonstruksiyalardan keyin biz bu qoidasiz o‘ynaymiz. Qolgani — shatranjdagidek.