Dumaloq shaxmat
Shatranj ar-rumiya, «Vizantiya shaxmati»: to‘rt halqadagi 64 katak, aylanmaydigan piyodalar va Ali Shatranjiy uyidan yana bir o‘yin.

Arab qo‘lyozmalari bu o‘yinni ar-rumiya — vizantiyalik, al-Mas’udiy esa al-mudavvara — dumaloq deb ataydi. Taxta — 16 tadan to‘rtta konsentrik halqadagi 64 katakli doira. Donalar oddiy shatranjniki; har tomonning shohi va farzini ichki halqada turadi, ulardan tashqarida fillar, otlar, ruxlar, to‘rttadan piyoda esa donalarni ikki tomondan to‘sib turadi.
Qo‘lyozmalar bu o‘yinni «Sivar al-Harroniy Tohir ibn al-Husaynga sovg‘a qilgan»ini hikoya qiladi — xalifa al-Ma’munga taxt olib bergan va 822-yilda vafot etgan sarkardaga. Keyin matn o‘yinlarni taqqoslaydi: «hind piyodasi farzin bo‘la oladi, chunki uning chegarasi bor, vizantiya piyodasi esa bo‘la olmaydi, chunki chegarasi yo‘q» — doirada oxirgi qator yo‘q. Ruxlar bu yerda kuchliroq, otlar kuchsizroq, agar bir rangdagi ikki piyoda doirani aylanib bir-biriga tiralsa, raqib ularni shunchaki taxtadan oladi.
Markazdagi qal’alar
XIV asrda al-Omuliy donalarni teskari — shohlarni tashqariga qo‘ydi va choraklar chegaralarini markazgacha uzaytirib, to‘rtta qo‘shimcha katak — husun, qal’alarni oldi. Bunday katakka yetgan shoh yutqaza olmasdi. Uning qal’ali shaxmatidagi g‘oyaning o‘zi.
Qaytishlar
Ibn Arabshoh dumaloq shaxmatni Samarqandda Ali ash-Shatranjiy uyida ko‘rgan. Yevropada o‘yinni XIX asrning birinchi yarmida — Londonda, Kalkuttada va Germaniyada — Richard Tvissning eslatmasidan (1789) keyin tiriltirishga urinishgan; Angliyada bugun ham xuddi shu taxtada «dumaloq shaxmat» o‘ynaladi. Bizning O‘yinlar bog‘ida dumaloq taxta hozircha faqat shu maqolada.