Zurafa — Temur shaxmati

Kitobxona

Uzunchoq shaxmat

4 × 16 taxtadagi shatranj, unda soqqa qaysi dona yurishini hal qiladi: soqqa bilan o‘ynaladigan eng qadimgi ma’lum shaxmat.

Uzunchoq shaxmat
Zurafa illyustratsiyasi, badiiy rekonstruksiya

Arab mualliflari bu o‘yinni turlicha atashgan: al-Mas’udiy X asrda — al-mustatila, «uzunchoq», Ibn Arabshoh — at-tavila, «uzun», al-Omuliy — yana al-mamduda, «cho‘zilgan». Taxta — eniga to‘rt, bo‘yiga o‘n olti katak, donalar oddiy shatranjdagidek va shunday yuradi. Qo‘shinlar taxtaning tor uchlarida, to‘rt qatordan turadi.

Soqqa

Asosiy farq — soqqa, nard uchun ishlatiladigani. Qo‘lyozmalar aytadi: olti — shoh yuradi, besh — farzin, to‘rt — fil, uch — ot, ikki — rux, bir — piyoda. Hujum ostidagi shoh qochishi shart emas: matnga ko‘ra, o‘yinchi «soqqa oltini bermaguncha umuman yura olmaydi», ya’ni shoh xavfda o‘tirib o‘z raqamini kutadi — raqib esa unga uradigan donaning raqamini kutadi. Bu o‘yin uchun movutni ikki yarmidan tikishgan, orqasiga esa nard maydonini chizishgan: bitta gilamcha — ikki o‘yin.

Tavsifni yetkazgan uchta arab qo‘lyozmasi uni IX asr o‘rtasidagi Bag‘dodning eng kuchli o‘yinchisi al-Adliydan olganini to‘g‘ridan-to‘g‘ri aytadi. Demak, o‘yin 850-yilga kelib allaqachon mavjud edi va bu shaxmatda yurishni soqqa belgilagan eng qadimgi ma’lum holat — yevropacha «soqqali shaxmat»dan yarim ming yil oldin. Myurrey bir soqqa bilan o‘ynalgan deb hisoblagan va o‘yinni «soqqa bilan ham, soqqasiz ham bemalol o‘ynasa bo‘ladi» deb topgan.

Ali Shatranjiy uyida

Tarixchi Ibn Arabshoh Temur saroyi chempioni Ali ash-Shatranjiyni tasvirlab yozadi: «Men uning uyida dumaloq shaxmat va uzunchoq shaxmatni ko‘rdim». Shunday qilib, IX asr Bag‘dod risolalaridagi bu o‘yin XV asr boshidagi Samarqandga yetib keldi.

Biz qanday o‘ynaymiz

Qo‘lyozmalardagi joylashuvlar farq qiladi — Myurrey yettitasini sanagan. Biz V va Man. arab qo‘lyozmalari berganini oldik: shoh c1da, farzin b1da, fillar a1 va d1 burchaklarida, otlar b2 va c2da, ruxlar a3 va d3da, piyodalar beshinchi va oltinchi qatorlarda; qoralar xuddi shunday, lekin yarim aylanishga burilgan holda turadi, shuning uchun ularning shohi b16da bo‘ladi. Soqqa bilan shoh tekshiruvi amal qilmaydi va o‘yin shohni olish yoki «yalang‘och shoh» bilan tugaydi. Soqqasiz bu uzun taxtadagi oddiy shatranj.

Manbalar

O‘yinKeyingisi: To‘liq shaxmat, 10 × 10