Zurafa — Temur shaxmati

Kitobxona

To‘liq shaxmat, 10 × 10

Shatranj at-tamma: taxtani kengaytirib, dona — qamal mashinasi dabbobani qo‘shishga birinchi ma’lum urinish.

To‘liq shaxmat, 10 × 10
Zurafa illyustratsiyasi, badiiy rekonstruksiya

Qo‘lyozmalar bu o‘yinni at-tamma, «to‘liq» deb ataydi, Myurrey esa o‘nlik shaxmat deydi. Taxta 10 × 10, oddiy qo‘shinga har tomonga ikkita dabboba va ikkita piyoda qo‘shilgan. Dabboba — devorga yaqinlashishda ishlatilgan qamal soyaboni; rimliklar uni vinea, o‘rta asr Yevropasi «cho‘chqa» deb atagan. Donani «kvadrat, boshi ariqli, bo‘yi farzinday» qilib o‘yishgan; Blend London qo‘lyozmasiga ko‘ra uni «ustida tugmachasi bor olti qirrali siyohdon» deb tasvirlaydi.

Qo‘lyozmalardagi qoidalar

Dabbobalar fil bilan shoh orasida va fil bilan farzin orasida turadi. Ular shoh kabi istalgan tomonga bir katak yuradi, «faqat ham oladi, ham olinishi mumkin»; qiymati rux bilan ot orasida. Piyodalar ikkinchi qatorga emas, uchinchisiga qo‘yiladi: «donalar joylashtiriladi, bir qator bo‘sh qoldiriladi va piyodalar qo‘yiladi».

Matndagi ikki qoida g‘ayrioddiy. Piyoda «farzin taxtada ekan, farzin bo‘la olmaydi»; biz buni to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘qiymiz — farzin tirik ekan, piyoda oxirgi qatorga qadam qo‘ymaydi. Va «shohlardan biri raqib katagini egallaganida bu qamarning yarmi», garovning yarmi: raqib shohining boshlang‘ich katagiga yetgan shoh yarim o‘yinni yutadi. Bizda bu g‘alaba hisoblanadi — aks holda garovsiz o‘yinda qoida ma’nosini yo‘qotardi. Yalang‘och shoh bu yerda yo‘q: «shoh donalari qolmaganida ham o‘ynashi kerak».

Dabboba o‘rniga tuyalar

Taxtani kattalashtirishga bir necha bor urinishgan. Al-Mas’udiy mashhur filolog al-Xalil ibn Ahmad (718–791) haqida hikoya qiladi: u «donalarga tuya qo‘shmaguncha shaxmatdan huzur topmagan»; bir oz o‘ynab, tashlab qo‘yishgan. Firdavsiy «Shohnoma»da shaxmat ixtirosini tasvirlab, katta taxtaga tuyalarni qo‘yadi — ot bilan fil orasiga, to‘g‘ri chiziq bo‘ylab bir katak osha sakrash bilan. Demak, Temur shaxmatining tuyasi — eski tanish.

Myurrey bu taxta qadimgi hind «o‘n katakli» taxtasidan meros bo‘lganiga shubha qilgan va o‘nlik shaxmatni mustaqil arab ixtirosi — dona qo‘shib shaxmatni «yaxshilash»ga uzun urinishlar qatoridagi birinchisi deb hisoblagan. O‘yin unutildi; lekin aynan shu yerdan al-Omuliyning qal’ali shaxmatiga va Temurning katta shaxmatiga to‘g‘ri yo‘l boshlanadi.

Manbalar

O‘yinKeyingisi: Qal’ali shaxmat