Avrupa büyük satrancı nasıl öğrendi
Hyde, Bland, Forbes, Murray: iki yüzyılda oyunu el yazmalarından çıkaran dört bilgin.

Oxfordlu şarkiyatçı Thomas Hyde 1694’te «Doğu Oyunları Üzerine»yi — satrancın ilk bilimsel tarihini — yayımladı. İçinde zürafalı büyük tahta da vardır. Bugün Hyde bilimsel satranç tarihinin kurucusu sayılır.
Nathaniel Bland 1847’de Kraliyet Asya Derneği’nde «Fars Satranç Oyunu Üzerine» bildirisini okudu ve Londra el yazmasını ayrıntıyla inceledi. Durumunu da acı bir dille anlattı: yapraklar karışmış, bir kısmı kayıp.
Duncan Forbes «Satranç Tarihi»nde (1860) gizemli taşlar için hamleler önerdi ve el yazmasının yazarı olarak Ali eş-Şatrancî’yi gösterdi. Sonradan Forbes’un kaynaklara onlarda olmayan şeyler yüklediği anlaşıldı; bu yüzden sonuçları yeniden gözden geçiriliyor.
Harold Murray anıtsal «Satranç Tarihi»nde (1913) büyük türler üstüne bilinen her şeyi topladı. Onun şema okumalarına da el yazmalarını aslından okuyan çağdaş araştırmacılar yer yer itiraz ediyor.