Yevropa katta shaxmatni qanday bilib oldi
Xayd, Blend, Forbs, Myurrey: ikki yuz yil davomida o‘yinni qo‘lyozmalardan tortib chiqargan to‘rt olim.

Oksfordlik sharqshunos Tomas Xayd 1694-yilda «Sharq o‘yinlari haqida» — shaxmatning birinchi ilmiy tarixini chiqardi. Unda jirafali katta taxta ham bor. Bugun Xaydni shaxmat ilmiy tarixining asoschisi deb hisoblashadi.
Nataniel Blend 1847-yilda Qirollik Osiyo jamiyatida «Fors shaxmat o‘yini haqida» ma’ruzasini o‘qidi va London qo‘lyozmasini batafsil tahlil qildi. U uning holati haqida achchiq tavsif ham qoldirdi: varaqlar aralashgan, bir qismi yo‘qolgan.
Dunkan Forbs «Shaxmat tarixi»da (1860) sirli donalar uchun yurishlar taklif qildi va qo‘lyozma muallifi deb Ali ash-Shatranjiyni atadi. Keyinchalik Forbs manbalarga ularda yo‘q narsalarni nisbat bergani ma’lum bo‘ldi, shuning uchun uning xulosalari qayta tekshirilmoqda.
Garold Myurrey monumental «Shaxmat tarixi»da (1913) katta turlar haqida ma’lum bo‘lgan hamma narsani jamladi. Uning sxemalarni o‘qishlari ham joy-joyida qo‘lyozmalarni asl nusxada o‘qiydigan zamonaviy tadqiqotchilar tomonidan bahsga olinadi.