Şatranç, küçük satranç
Timur sarayında herkesin bildiği ve büyük satrancın ondan ölçeğiyle ayrıldığı 8 × 8 tahtadaki oyun.

Satranç Hindistan’da VI. yüzyıl dolaylarında çaturanga adıyla ortaya çıktı. Sasani İran’ında ona çatrang dendi, Arap fethinden sonra ise oyun şatranç oldu ve bütün İslam dünyasına — Endülüs’ten Maveraünnehir’e — yayıldı. Avrupa onu Araplardan ve İranlılardan öğrendi.
Taşlar
Şah her yöne bir kare gider, rok yoktur. Ferz, şahın danışmanı, çapraz yalnız bir adım atar; fil, savaş fili, çaprazda tam bir kare atlayarak her taşın üstünden geçer. At ve ruh (kale) bugünkü at ve kale gibi gider. Piyon bir kare ilerler, iki değil, ve son sırada ferz olur.
Ferz ile fil zayıftır, bu yüzden şatranç modern satrançtan yavaştır: açılış acelesiz bir dizilişten ibarettir ve ustalar ezberlenmiş başlangıç dizilişlerini, tabiyeleri önceden oynarlardı.
Nasıl kazanılırdı
Mat dışında, rakibe pat yapan oyuncu da kazanırdı — Arap yazarların çoğu böyle düşünürdü. Rakibi «çıplak şah» ile, tek taşsız bırakan da kazanırdı; rakip hemen aynısıyla karşılık verebilirse oyun berabere sayılırdı.
Ustalar ve problemler
IX–X. yüzyıllarda Bağdat’ta el-Adlî ve es-Sûlî oynadı ve kitaplar yazdı; oyunların yanında mansubeleri — satranç problemleri ve etütleri — topladılar. Es-Sûlî’nin bir konumu, «es-Sûlî’nin elması», bin yıl kadar çözülmeden kaldı.
Büyük satrancın yanında
Timur döneminde şatranç ortadan kalkmadı: büyük satranç sarayın ve bilenlerin oyunuydu, küçüğü herkesin oyunu olarak kaldı. Çağın en iyi oyuncusu Ali eş-Şatrancî ikisini de oynardı. Şatrançtan çok şey Timur satrancına neredeyse değişmeden geçti: ferz, at, kale ve piyonun hamleleri, terfi ve patla kazanma.
Bizim «Oyunlar bahçesi»nde şatranç, Murray’in «Satranç Tarihi»nde (1913) topladığı kurallarla oynanır. Üç kez tekrarda ve 70 hamle alışsız geçince berabere, oyun her zaman bitsin diye bizim modern eklememizdir.