Qoidalar

Qisqacha: maqsad — raqibning oxirgi shohini mot qilish. Donalar oddiy shaxmatdan boshqacha yuradi, piyodalar faqat «o‘z» donasiga aylanadi, pat — mag‘lubiyat, raqib qal’asiga yetib kelgan shoh esa durangni saqlab qoladi.
Taxta va qal’alar

Taxta — 11 vertikal, 10 gorizontal, 110 katak. Qo‘lyozmalarda u bir rangli; katakli bo‘yoq faqat qulaylik uchun (menyuda o‘chirish mumkin). Taxtaga ikki qo‘shimcha katak — qal’alar (hisn) tutashadi: biri oqlarning ikkinchi qatori o‘ngida, ikkinchisi ko‘klarning ikkinchi qatori o‘ngida — har kimning o‘ng qo‘lida.
- Raqib qal’asiga faqat shoh kira oladi — mavjudlarning eng kattasi (shoh, keyin shahzoda, keyin sun’iy shoh). O‘yin darhol durang bilan tugaydi. Bu yutqazayotgan tomon uchun najot.
- O‘z qal’asiga faqat sun’iy shoh kira oladi. U yerda u daxlsiz va qal’ani dushman shohidan yopib qo‘yadi.
- Boshqa hech bir dona qal’aga kira olmaydi.
Donalar
Har tomonda 28 dona: shoh, general, vazir, ikkitadan rux, ot, qorovul, jirafa, fil, tuya va qamal minorasi hamda 11 piyoda. Har biri qanday yurishini «Donalar» bo‘limida ko‘ring; o‘yinda istalgan donaga bosish kifoya.
- Qorovul zamonaviy fil kabi yuradi, lekin kamida ikki katak va sakramaydi.
- Jirafa: diagonal bo‘ylab bir katak, keyin to‘g‘ri chiziq bo‘ylab kamida uch katak. Yo‘ldagi har qanday dona uni to‘xtatadi. Boshlang‘ich holatda ikkala jirafa qamalgan.
- Fil, qamal minorasi va tuya donalar ustidan sakraydi: (2,2), (2,0) va (1,3).
- Rokirovka, piyodaning qo‘sh yurishi va o‘tishda olish yo‘q.
Piyodalar
Har bir piyoda o‘z donasiga tegishli va oxirgi qatorga yetib, faqat unga aylanadi: rux piyodasi — ruxga, jirafa piyodasi — jirafaga. Ikki piyoda alohida.
- Shoh piyodasi shahzoda — ikkinchi shohga aylanadi.
- Piyodalar piyodasi uch yo‘l bosib o‘tadi. Birinchi marta oxiriga yetib, u yerda qoladi va uni olib bo‘lmaydi. Keyinroq egasi alohida yurish bilan uni piyoda sifatida raqibning ikki donasiga birdan yoki yuradigan joyi yo‘q donaga hujum qiladigan istalgan katakka ko‘chirishi mumkin; u yerda turgan istalgan rangdagi dona (shohdan tashqari) taxtadan olinadi. Ikkinchi marta oxiriga yetib, shoh piyodasining boshlang‘ich katagiga ko‘chiriladi. Uchinchi marta sun’iy shohga (shoh masnu‘a) aylanadi.
Bir necha shoh
Tomonda bittadan ortiq shoh bor ekan, unga kisht va mot mavjud emas: istalgan shohni oddiy dona kabi olish mumkin, zarba ostiga bemalol yurish mumkin. Oxirgisi qolganda — uni barcha qoidalar bo‘yicha mot qilish kerak.
Shoh almashinuvi
O‘yinda bir marta shoh kisht ostida (Myurrey bo‘yicha — patda ham) istalgan o‘z donasi bilan o‘rin almasha oladi, agar almashinuvdan keyin zarba ostida qolmasa. O‘yinda buning uchun «Shoh almashinuvi» tugmasi paydo bo‘ladi.
O‘yin qanday tugaydi
- Oxirgi shohga mot — g‘alaba.
- Pat — ham g‘alaba, pat qilgan tomon uchun: yurishi yo‘q tomon yutqazadi.
- Raqib qal’asidagi shoh — durang.
- Yolg‘iz shoh bilan qolish — mag‘lubiyat emas: uning qal’aga yetib borish imkoni bor.
- Uch marta takrorlanish va 50 yurish qoidasi — o‘yinlar tugashi uchun zamonaviy qo‘shimcha; uni o‘chirish mumkin.
Bahsli joylar haqida
Qo‘lyozmalar bir-biriga zid, yagona batafsil manba esa to‘liq emas. Bu yerda odatiy holda G. Myurreyning talqini («Shaxmat tarixi», 1913) Hans Bodlender va Jan-Lui Kazo aniqliklari bilan qabul qilingan. Qorovul uchun Forbs talqini, almashinuv shartlari, «yalang‘och shoh» qoidasi va boshqa variantlar o‘yin yaratishda yoqiladi. Manbalar jim turgan joylarda qoida o‘ylab topilgan va belgilangan.