Yuvarlak satranç
Şatranc er-rûmiyye, «Bizans satrancı»: dört halkada 64 kare, terfi etmeyen piyonlar ve Ali Şatrancî’nin evinden bir oyun daha.

Arapça el yazmaları bu oyuna er-rûmiyye — Bizanslı, el-Mes’ûdî el-müdevvere — yuvarlak der. Tahta, 16’şarlık dört eşmerkezli halkada 64 karelik bir dairedir. Taşlar olağan şatrancınkilerdir; her tarafın şahı ve ferzi iç halkada durur, dışlarında filler, atlar, ruhlar, dörder piyon da taşları iki yandan örter.
El yazmaları bu oyunu «Sivâr el-Harrânî’nin Tâhir bin el-Hüseyin’e armağan ettiğini» anlatır — halife el-Me’mûn’a tahtı kazandıran ve 822’de ölen komutana. Sonra metin oyunları karşılaştırır: «Hint piyonu ferz olabilir, çünkü bir sınırı vardır; Bizans piyonu olamaz, çünkü sınırı yoktur» — dairede son sıra yoktur. Ruhlar burada daha güçlü, atlar daha zayıftır; aynı renkten iki piyon halkayı dolaşıp birbirine dayanırsa rakip onları tahtadan kaldırıverir.
Merkezdeki kaleler
XIV. yüzyılda el-Âmulî taşları tersine, şahlar dışarıda dizdi ve çeyreklerin sınırlarını merkeze dek uzatarak dört ek kare — husûn, kaleler — elde etti. Böyle bir kareye ulaşan şah yenilemezdi. Kale satrancındaki fikrin aynısı.
Dönüşler
İbn Arabşah yuvarlak satrancı Semerkant’ta Ali eş-Şatrancî’nin evinde gördü. Avrupa’da oyun, Richard Twiss’in anmasından (1789) sonra XIX. yüzyılın ilk yarısında — Londra, Kalküta ve Almanya’da — diriltilmeye çalışıldı; İngiltere’de bugün de aynı tahtada «yuvarlak satranç» oynanır. Bizim Oyunlar bahçesinde yuvarlak tahta şimdilik yalnız bu maddede.