Zurafa — Timur Satrancı

Kütüphane

Çatrang: Sasaniler döneminde satranç

Oyun Hindistan’dan İran’a nasıl geldi, Buzurgmihr kimdir ve tavla neden satranca yanıttır.

Çatrang: Sasaniler döneminde satranç
Zurafa illüstrasyonu, sanatsal canlandırma

Satranç üzerine en eski Fars eseri, Sasani çağının sonunda, VI–VII. yüzyıllarda yazıldığı düşünülen Orta Farsça «Çatrangın açıklaması ve nev-Erdeşir’in düzeni»dir. Onda Hint hükümdarının elçisi Şah I. Hüsrev Anûşirvân’a (531–579) armağanlarla gelir; aralarında çatrang — on altısı zümrütten, on altısı yakuttan taşlar — ve bir meydan okuma vardır: oyunu çözün ya da haraç ödeyin. Bilge Buzurgmihr kuralları bir günde çözer, karşılık olarak nev-Erdeşir’i, «soylu Erdeşir»i — sonradan tavla denecek zarlı oyunu — icat eder ve Hindistan’a götürür; orada kimse çözemez.

Bu bir rivayettir, ama asıl olanı söyler: İranlılar satrancın Hindistan’dan geldiğini hatırlıyor ve en baştan satranç ile tavlayı çift olarak yan yana tutuyordu — akıl oyunu ve kader oyunu. Elçilik öyküsünü Firdevsî 1010 dolaylarında «Şehnâme»de yineledi ve İranlı minyatürcüler yüzyıllarca «Buzurgmihr Hüsrev’e çatrangı gösteriyor»u çizdi.

Taşlar

Orta Farsça adlar bugün de tanınır: şah, ferzîn (danışman), pil (fil), asp (at), ruh ve payâdag (piyon). Araplar VII. yüzyılda İran’ı fethedince oyunu adlarıyla birlikte aldı: şah, firzân, fil, feres, ruh, beydak — ve «çatrang»dan «şatranç» sözcüğünü. Bizim «şah mat»ımız Farsça şah mât’tan gelir.

«Erdeşir’in İşleri Kitabı», ilk Sasani hükümdarı üstüne bir öykü, onu çatrang ustası olarak över. Bu III. yüzyıla tanıklık değildir — öykü efsanelerle doludur — ama yazıldığı dönemde oyunun İran’da olağan olduğunun sağlam bir işaretidir. Semerkant’ta bulunan Afrasiyab’ın yedi kemik taşı, VII–VIII. yüzyıllarda onun Amuderya’nın bu yakasında da oynandığını gösterir.

Kaynaklar

OynaSonraki: Mansubeler: eski ustaların problemleri