Zurafa — Temur shaxmati

Kitobxona

Chatrang: Sosoniylar davridagi shaxmat

O‘yin Hindistondan Eronga qanday kelgani, Buzurgmehr kimligi va nega nard — shaxmatga javob.

Chatrang: Sosoniylar davridagi shaxmat
Zurafa illyustratsiyasi, badiiy rekonstruksiya

Shaxmat haqidagi eng qadimgi fors asari — o‘rta forscha «Chatrang va nev-ardashir tuzilishi haqida qissa», u Sosoniylar davri oxirida, VI–VII asrlarda yozilgan deb hisoblanadi. Unda shoh Xusrav I Anushirvon (531–579) huzuriga hind shohining elchisi sovg‘alar bilan keladi, ular orasida chatrang — zumraddan o‘n olti va yoqutdan o‘n olti dona — va da’vat: o‘yinni yeching yoki o‘lpon to‘lang. Dono Buzurgmehr bir kunda qoidalarni topadi, javoban esa nev-ardashir — «olijanob Ardashir» soqqali o‘yinini o‘ylab topadi, uni keyinchalik nard deb atashadi, — va uni Hindistonga olib boradi, u yerda esa uni yecha olishmaydi.

Bu rivoyat, lekin u asosiy narsani aytadi: forslar shaxmat Hindistondan kelganini eslashgan va boshidanoq shaxmat bilan nardni juft sifatida yonma-yon tutishgan — aql o‘yini va taqdir o‘yini. Elchilik haqidagi hikoyani Firdavsiy «Shohnoma»da 1010-yil atrofida takrorladi, fors miniatyurachilari esa asrlar davomida «Buzurgmehr Xusravga chatrangni ko‘rsatmoqda»ni chizishdi.

Donalar

O‘rta forscha nomlar bugun ham tanish: shoh, farzin (maslahatchi), pil (fil), asp (ot), rux va payodag (piyoda). Arablar VII asrda Eronni bosib olib, o‘yinni nomlari bilan birga oldilar: shoh, firzon, fil, faras, rux, baydaq — va «chatrang»dan «shatranj» so‘zini. Forscha «shoh mot»dan bizning «shaxmat»imiz keladi.

«Ardashir ishlari kitobi» — birinchi sosoniy shoh haqidagi qissa uni chatrang ustasi sifatida maqtaydi. Bu III asr haqidagi guvohlik emas — qissa rivoyatlarga to‘la, — lekin u yozilgan paytda o‘yin Eronda odatiy bo‘lganining ishonchli belgisi. Samarqandda topilgan Afrosiyobdan yettita suyak dona VII–VIII asrlarda unga Amudaryoning bu tomonida ham o‘ynalganini ko‘rsatadi.

Manbalar

O‘yinKeyingisi: Mansubalar: eski ustalar masalalari